Przez lata wielu pacjentów z nadciśnieniem słyszało kategoryczne stwierdzenie: „przy nadciśnieniu trening EMS jest absolutnie zabroniony”. Tymczasem wytyczne kardiologiczne i hipertensjologiczne podkreślają, że ruch jest jednym z kluczowych elementów leczenia nadciśnienia, a nie czymś, czego należy unikać z definicji.
Celem tego artykułu jest uporządkowanie faktów: czym jest nadciśnienie, jakie są jego główne przyczyny, co wiemy z badań o wpływie treningu całego ciała z wykorzystaniem elektrostymulacji mięśni (WB-EMS) na ciśnienie tętnicze, a także w jakich warunkach EMS może być bezpiecznym i racjonalnym narzędziem pracy z osobą z nadciśnieniem.
Spis treści:
Nadciśnienie tętnicze – podstawy, o których warto pamiętać
Nadciśnienie tętnicze to stan, w którym wartości ciśnienia krwi utrzymują się przewlekle powyżej zakresów uznawanych za prawidłowe. Według aktualnych europejskich wytycznych z 2024 roku rozpoznanie nadciśnienia opiera się na powtarzanych pomiarach, wykonywanych w standaryzowanych warunkach (pomiar gabinetowy, domowy, całodobowy).
Wyróżnia się dwie główne kategorie:
- Nadciśnienie pierwotne (samoistne) – dotyczy zdecydowanej większości pacjentów. Nie ma jednej, jednoznacznej przyczyny, jest efektem współdziałania predyspozycji genetycznych oraz czynników środowiskowych: nadmiernej podaży sodu, nadwagi i otyłości, siedzącego trybu życia, przewlekłego stresu, zaburzeń snu, niewłaściwej diety, palenia tytoniu i nadmiernego spożycia alkoholu.
- Nadciśnienie wtórne – jest konsekwencją innego, uchwytnego problemu medycznego, np. choroby nerek, niektórych zaburzeń hormonalnych, zwężenia tętnicy nerkowej czy działania określonych leków.
W praktyce klinicznej bardzo istotna jest jeszcze jedna obserwacja:
najczęściej nadciśnienie współistnieje z nadwagą lub otyłością oraz zespołem metabolicznym. Osoby z takim profilem zdrowotnym zazwyczaj:
- mają niski poziom codziennej aktywności fizycznej,
- charakteryzują się słabą kondycją i wydolnością,
- często zgłaszają dolegliwości bólowe ze strony układu ruchu (stawy, kręgosłup).
To zupełnie inna sytuacja niż nadciśnienie u osoby wytrenowanej, aktywnej sportowo, z dobrą tolerancją wysiłku. Ten kontekst ma kluczowe znaczenie dla doboru formy treningu, w tym EMS.
Rola ruchu w leczeniu nadciśnienia
Współczesne wytyczne jednoznacznie podkreślają, że leczenie nadciśnienia obejmuje nie tylko farmakoterapię, lecz także modyfikację stylu życia. Obejmuje to:
- redukcję masy ciała u osób z nadwagą i otyłością,
- ograniczenie spożycia soli i alkoholu,
- zaprzestanie palenia,
- poprawę jakości snu,
- regularną aktywność fizyczną – zarówno wysiłki tlenowe (np. marsz, jazda na rowerze), jak i ćwiczenia oporowe (siłowe).
To właśnie brak ruchu i siedzący tryb życia są jednym z najważniejszych czynników ryzyka rozwoju nadciśnienia i jego powikłań, a nie sam fakt podejmowania aktywności.
Wysiłek fizyczny powoduje przejściowy wzrost ciśnienia tętniczego, co jest reakcją fizjologiczną. U osób z dobrze kontrolowanym nadciśnieniem ten wzrost jest akceptowalny, o ile:
- intensywność wysiłku jest odpowiednio dobrana,
- uwzględnia się ogólny stan zdrowia i współistniejące choroby,
- aktywność jest wprowadzana stopniowo, pod nadzorem i zgodnie z zaleceniami lekarskimi.
Czym jest WB-EMS i jak działa z perspektywy układu krążenia?
Elektromiostymulacja mięśni (EMS) to metoda, w której do mięśni szkieletowych przykładane są kontrolowane impulsy elektryczne o określonych parametrach, wywołujące ich skurcz.
W wersji WB-EMS (whole-body EMS) w specjalnym stroju znajduje się wiele elektrod, które pozwalają na jednoczesną stymulację większości dużych grup mięśniowych. W trakcie impulsów osoba wykonuje zaplanowane ćwiczenia (np. przysiady, wykroki, ruchy ramion) lub przyjmuje określone pozycje.
Międzynarodowe wytyczne dotyczące WB-EMS zwracają uwagę na kilka istotnych cech tej formy treningu:
- trening jest krótki (zwykle 15–25 minut),
- obciążenie stawów może być niewielkie, bo nie ma konieczności stosowania dużych ciężarów zewnętrznych,
- stymulacja jest bardzo skuteczna, więc przy nieprawidłowym stosowaniu może być zbyt intensywna dla niewytrenowanej osoby.
To właśnie potencjał do wygenerowania silnej odpowiedzi mięśniowej przy braku odpowiedniej adaptacji sprawił, że w wielu krajach wprowadzono szczegółowe standardy bezpieczeństwa WB-EMS. Znalazło się w nich m.in. ostrzeżenie dotyczące nieleczonego nadciśnienia tętniczego jako stanu, który wymaga wcześniejszej konsultacji lekarskiej.
W praktyce ta ostrożność bywa upraszczana do stwierdzenia, że „nadciśnienie i EMS się wykluczają”. Warto sprawdzić, co na ten temat mówią badania.
Jak ciśnienie tętnicze reaguje na pojedynczą sesję WB-EMS?
Jednym z najważniejszych badań w tym obszarze jest pilotaż FrEMAP (Franconian EMS and Arterial Blood Pressure Study) opublikowany w 2024 roku.
Wzięło w nim udział 25 osób w wieku 40–70 lat z nadwagą, z czego 13 miało rozpoznane nadciśnienie tętnicze (większość leczona). Uczestnicy wykonywali standardową sesję WB-EMS:
- 20 minut,
- stymulacja impulsami o parametrach stosowanych komercyjnie,
- naprzemienne fazy napięcia i przerwy,
- proste ćwiczenia bez dodatkowego dużego obciążenia.
Monitorowano średnie ciśnienie tętnicze (MAP) i tętno przed, w trakcie i po sesji.
Najważniejsze obserwacje:
- umiarkowany wzrost ciśnienia pojawiał się już podczas przejścia z pozycji siedzącej do stojącej, jeszcze przed rozpoczęciem stymulacji – co jest typową, fizjologiczną reakcją na zmianę pozycji,
- podczas 20-minutowego treningu WB-EMS średnie ciśnienie tętnicze pozostawało stabilne lub zmieniało się w niewielkim zakresie,
- maksymalne zanotowane wartości ciśnienia były porównywalne z tymi, jakie obserwuje się przy innych umiarkowanych formach aktywności u osób z nadciśnieniem,
- nie wykazano istotnych różnic w reakcji ciśnienia i tętna między osobami z nadciśnieniem a osobami z prawidłowymi wartościami.
Autorzy badania podsumowali, że u badanej populacji standardowa sesja WB-EMS nie powodowała niebezpiecznego wzrostu ciśnienia tętniczego, a leczone nadciśnienie nie powinno być traktowane jako bariera dla zastosowania WB-EMS w tej grupie wiekowej.
W innych pracach analizujących ostrą odpowiedź na trening WB-EMS u osób z nadwagą i otyłością również obserwowano stabilne lub tylko nieznaczne zmiany ciśnienia i tętna w trakcie sesji, przy odpowiednio dobranych parametrach stymulacji i prostych ćwiczeniach.
EMS a nadciśnienie w dłuższej perspektywie
Z punktu widzenia osoby z nadciśnieniem najważniejsze jest to, czy dany rodzaj treningu:
- poprawia lub pogarsza wartości ciśnienia w dłuższym okresie,
- wpływa korzystnie na masę ciała, skład ciała oraz inne składowe ryzyka sercowo-naczyniowego,
- jest realnie możliwy do utrzymania w czasie.
Kobiety z otyłością i zespołem metabolicznym
W badaniu Reljica i współpracowników (2020) 29 kobiet z otyłością i zespołem metabolicznym przydzielono do dwóch grup: dieta z deficytem kalorycznym oraz dieta z deficytem + trening WB-EMS (2 × 20 minut tygodniowo).
Po 12 tygodniach grupa WB-EMS uzyskała:
- większą redukcję tkanki tłuszczowej,
- wyraźny wzrost siły mięśniowej,
- poprawę łącznego wskaźnika zespołu metabolicznego,
- brak istotnych działań niepożądanych i dobrą tolerancję programu.
Warto podkreślić, że jest to właśnie ta populacja, w której nadciśnienie występuje bardzo często: osoby z otyłością, niską aktywnością, wieloma współistniejącymi czynnikami ryzyka.
Premenopauzalne kobiety z nadwagą
W badaniu Willerta i współpracowników (2024) kobiety z nadwagą przydzielono do trzech strategii: sama dieta, dieta + zwiększona aktywność codzienna, dieta + aktywność + WB-EMS (średnio 1,5 sesji tygodniowo po 20 minut).
Po zakończeniu interwencji:
- istotny spadek średniego ciśnienia tętniczego zaobserwowano tylko w grupie z dodatkiem WB-EMS,
- tylko w tej grupie poprawił się łączny wskaźnik zespołu metabolicznego,
- frekwencja była najwyższa właśnie w grupie WB-EMS.
Metaanalizy oraz inne badania nad osobami zagrożonymi zespołem metabolicznym potwierdzają, że WB-EMS, włączony do programu modyfikacji stylu życia, może poprawiać skład ciała i wybrane parametry kardiometaboliczne, w tym średnie ciśnienie tętnicze.
Osoba z nadciśnieniem w praktyce studia EMS
Warto wyraźnie oddzielić dwa profile:
- Typowy klient z nadciśnieniem w studiu EMS
To najczęściej osoba z nadwagą lub otyłością, z niską aktywnością fizyczną, słabą kondycją i często współwystępującym zespołem metabolicznym. Tu kluczowe jest:- bardzo ostrożne dawkowanie obciążenia,
- dobór prostych ćwiczeń o niewielkim obciążeniu mechanicznym,
- stopniowe podnoszenie intensywności stymulacji impulsami,
- ścisły nadzór i monitorowanie samopoczucia.
- Osoba dobrze wytrenowana z rozpoznanym nadciśnieniem
U takich pacjentów całkowita tolerancja wysiłku jest zwykle wyższa. Trening może być intensywniejszy, ale nadal powinien uwzględniać:- aktualne zalecenia lekarza prowadzącego,
- wartości ciśnienia spoczynkowego,
- obecność lub brak powikłań narządowych (np. przerost lewej komory, choroba wieńcowa).
W obu przypadkach wspólnym mianownikiem pozostaje jedno: nadciśnienie musi być rozpoznane i leczone, a trening EMS powinien być prowadzony w sposób planowy, pod nadzorem kompetentnego specjalisty.
Standardy bezpieczeństwa EMS przy nadciśnieniu
Międzynarodowy konsensus w sprawie WB-EMS zaleca, aby:
- przed rozpoczęciem programu przeprowadzić dokładny wywiad zdrowotny,
- rozróżniać przeciwwskazania bezwzględne (np. nieleczone, ciężkie nadciśnienie, świeży zawał, niestabilna choroba wieńcowa) od względnych,
- prowadzić trening w systemie 1:1 lub maksymalnie 1:2,
- rozpoczynać od umiarkowanej intensywności stymulacji i stopniowo ją zwiększać,
- dokumentować przebieg treningu oraz ewentualne niepokojące objawy.
W przypadku podejrzenia nadciśnienia wtórnego lub niestabilnego przebiegu choroby konieczna jest współpraca z lekarzem. EMS nie zastąpi tu diagnostyki ani leczenia przyczynowego.
EMS jako element całościowego leczenia, a nie samodzielna terapia
Istotne jest podkreślenie, że WB-EMS nie jest samodzielną metodą leczenia nadciśnienia tętniczego. Jest natomiast:
- formą treningu oporowego o specyficznej charakterystyce,
- narzędziem, które może pomóc zwiększyć siłę mięśniową i poprawić skład ciała,
- rozwiązaniem szczególnie przydatnym u osób z nadwagą, otyłością, bólem stawów i niską tolerancją klasycznego treningu.
Najlepsze efekty w kontekście nadciśnienia uzyskuje się wtedy, gdy EMS jest elementem szerszego planu:
- farmakoterapii zgodnej z wytycznymi,
- normalizacji masy ciała,
- zmiany nawyków żywieniowych,
- poprawy snu i redukcji stresu,
- zwiększenia codziennej aktywności (np. marsz, rower, schody zamiast windy).
Wnioski
Dostępne dziś dane naukowe oraz aktualne wytyczne prowadzą do spójnego wniosku:
- U osób z leczonym, stabilnym nadciśnieniem tętniczym profesjonalnie prowadzony trening WB-EMS może być bezpieczną i uzasadnioną formą aktywności fizycznej.
- Szczególnie dotyczy to pacjentów z nadwagą, otyłością i zespołem metabolicznym, u których tradycyjne formy treningu są trudne do wdrożenia lub zbyt obciążające dla stawów.
- Nieleczone, niestabilne nadciśnienie oraz świeże powikłania sercowo-naczyniowe pozostają przeciwwskazaniem do treningu EMS i wymagają wcześniejszej oceny lekarskiej.
To nie sama technologia decyduje o bezpieczeństwie, lecz sposób jej zastosowania: jakość kwalifikacji, racjonalne programowanie obciążeń i kompetencje osób prowadzących trening. W tak ułożonych warunkach EMS nie jest zagrożeniem dla osoby z kontrolowanym nadciśnieniem – może stać się jednym z narzędzi, które wspierają proces leczenia.
Bibliografia
- Williams B, et al. 2018 Practice Guidelines for the management of arterial hypertension. Blood Press. 2018.
- 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension. European Society of Cardiology.
- Prejbisz A, et al. Guidelines for the management of hypertension in Poland 2024 — the position of the Polish Society of Hypertension/Polish Cardiac Society Experts. Arterial Hypertension. 2024.
- Kemmler W, et al. Effects of whole-body electromyostimulation with different impulse intensity on blood pressure changes in hyper- and normotensive overweight people. A pilot study (FrEMAP). Front Physiol. 2024;15:1349750.
- Reljic D, et al. Whole-body electromyostimulation as a training modality for obese women with metabolic syndrome – a pilot randomized controlled trial. J Physiol Pharmacol. 2020;71(1):57–67.
- Willert S, et al. Effects of Whole-Body Electromyostimulation and lifestyle modifications on the metabolic syndrome in premenopausal overweight women. A randomized controlled trial. Dtsch Z Sportmed. 2024;75:72–78.
- Bellia A, et al. Whole-body electromyostimulation plus caloric restriction in metabolic syndrome. Int J Sports Med. 2020.
- Guretzki E, et al. Effects of Whole-Body Electromyostimulation on Metabolic Syndrome: A systematic review and meta-analysis. Sensors. 2024.
- Kemmler W, et al. Position statement and updated international guideline for safe and effective whole-body electromyostimulation training. Front Physiol. 2023;14:1174103.
- Kemmler W, et al. Whole-body electromyostimulation – rationale and guideline for a safe and effective training. Dtsch Z Sportmed. 2016;67(9):218–221.
- Shojaa M, et al. Efficacy of Whole-Body Electromyostimulation (WB-EMS) on body composition and muscle strength in non-athletic adults: a systematic review and meta-analysis. Front Physiol. 2021;12:640657.
